İSLAM BİLİMLERİNDE YÖNTEM-1

 İSLAM BİLİMLERİNDE YÖNTEM

Ünite 1

Bilginin Tanımı: kendi varlığının farkında olan insanın, kendisinin, kendi iç dünyasında ve etrafında olup bitenleri, evreni anlama ve anlamlandırma çabasının sonucu olarak, bilinçlilik halini doğuran bilme faaliyetini anlamlı kılan bilme eyleminin karşılığı olan her şeydir.

Bilgi:

-En temelde insan yapısı ile ilgilidir.

-Bilen insan ile bilinen şey, nesne arasındaki ilişkidir.

-Dış dünyadaki varlıkların 5 duyumuzla zihnimizde bıraktığı izdir.

-insan zihninde kavramsal olarak veya başka bir şekilde karşılık bulan her şeydir.

-Bilmek fiiline karşılık olan her şeydir.

-özneden nesneye, insandan nesneye doğru yönelen bilinçlilik halidir.

-İnsan bildiğini bildiği andan itibaren, daha çok bilmek ve bilgisini kullanmak ister, böylece ortaya anlamak, açıklama, kontrol etme, değiştirme-dönüştürme, üretme, icat etme, yaratma çıkmaktadır.

Bilginin elamanları: Özne, nesne, öznenin duyularla elde ettiği duyu verileri, onların soyutlanmasından elde edilen kavramlar ve bu kavramlardan kurulan yargılar.

Bilginin Türleri

1-Gündelik Bilgi: Gündelik hayatta herkesin biliyorum dediği zaman anladığı şeydir. Yatmak, uyumak vs.Hayatın doğal akışı içerisinde gelenek ve göreneklerle öğrenilen bilgidir. Kaynakları ve nasıl üretildikleri belli değildir.

2- Dini Bilgi:Vahyi bilgi ve  Beşeri bilgi diye ikiye ayrılır.

3- Bilimsel Bilgi: Bilimsel araştırmalarla, bilimsel yöntemlerle elde edilen bilgidir. Nasıl üretildiği, yöntemi açık seçik bilinir Test edilebilir.

4-Teknik Bilgi: Yaşamı kolaylaştırmak için çeşitli aletlerin yapılması ile başlayan bir bilgidir.

5- Felsefi Bilgi:Esas olan insan aklıdır. İnsan aklının ürünü olan bilgi türüdür.

6-Sanatsal Bilgi:Duygu ve sezgi ile beslenir.

Bilginin imkânı ve değeri denildiği zaman akla iki önemli ekol gelir. Kuşkuculuk (septisizm) İnakçılık (dogmatizm)

Kuşkuculuk: İnsan aklının hiçbir gerçeği kesin olarak bilemeyeceğini ve bu sebeple de kesin hüküm veremeyeceğini söyleyen görüştür. Bu anlayış, ne duyuların nede aklın verilerine güvenebileceği görüşünü hareket noktası olarak alır.

Dogmatizm: Doğru bilgiye ve kesin yargılara sadece tek sağlam bilgi kaynağı olan akılla varılacağı tezini içeren öğretidir.

Duyumculuk (Sensualizm): Bilginin kaynağı sadece duyularladır. İnsan 5 duyu sayesinde bilgiye ulaşabilir.

Akılcılık (Ratianalizm): Doğru bilginin ancak akıl sayesinde elde edilebileceğini vurgulayan düşünce akımıdır. Aklı tek ve gerçek bilgi kaynağı kabul eder.

Deneycilik (Empiricilsm) : Bilginin yeğane kaynağının bilgi olduğunu savunur.

Sezgicilik (ıntuitionuzm): sezgiye, iç duyuya önem veren düşünce akımıdır.

Bilimin temel işlevi:; anlama, açıklamadır.

İnsan ürünü olan bilimsel faaliyetlerin yürütüldüğü alan; Toplum(soyso) bilimleri, doğa (fizik ve tabiat) bilimleri, matematiktir.

Doğa bilimleri ile toplum bilimleri arasındaki temel fark; içeriklerin kontrol ve incelenebilme güçlüklerindeki düzey aralığıdır.

Kültür; insanın tabiata katkılarıdır.

Bilimsel bilginin temel nitelikleri; Kaynakları, üretim süreçleri belli olan, gerektiğinde doğruluğu, sağlamlığı, güvenilirliği, teyit edilebilen bilgidir.

Bilimsel bilginin ortak özellikleri: Sağlamlık, doğruluk, güvenilirlik, tutarlılık, savunulabilirliktir.

Bilimsel Yöntem: Olgusal nitelikli problem çözmenin, bilim üretmenin bilinen ve belli süreçleri olan en güvenilir yoldur. Bilimin en güvenli problem çözme yöntemidir.

Bilimsel yöntemin, bilimsel bilgiye götürecek aşamaları: Güçsüzlüğün sezilmesi, problemin tanımlanması, çözümün tahmin edilmesi, gözlenebilir sınayıcıların belirlenmesi, deneme ve değerlendirmelerin yapılması ve raporlaştırmadır.

Bilimsel yöntemin temel nitelikleri:  Akla uygun, açık-seçik, denetlenebilir olmak, sonuna kadar eleştiriye açık olmak, düzelticidir,  tümüyle yansız olmak, deneycidir, akala uygundur, duyarlılığı yüksektir.

İslam Bilimleri yönteminin en temel amacı: Kelam, İslam mezhepleri Tarihi, İslam tarihi, Tefsir, Hadis, İslam Hukuku alanlarındaki disiplinler çerçevesinde bilimsel bilgi üretmektedir.

İslam Bilimlerinde bilginin kaynağı: Vahiy, hadis-sünnet, icma, kıyas

İslam düşünce tarihinin en temel problemleri: kavram, fikir, zaman ve mekân

Ünite 2

İslam Bilimlerinin Tanımı: Müslümanların anlamlı var oluşlarının gereği olarak konusu, amacı ve yöntemi doğrudan İslami anlamaya ve yaşamaya yönelik bizzat Müslümanlar tarafından gerçekleştirilen ilmi faaliyetlerin veya oluşturulan ilmi disiplinlerin tamamını İslam bilimleri olarak tanımlanır.

Temel İslam Bilimleri: Kelam, fıkıh, fıkıh usulü, tefsir ve hadistir.

Şer’i ilimlerle; matematik gibi akıl ile tababet gibi tecrübe ile, dil gibi işitmekle bilinmeyip ancak Peygamberden öğrenilen ilimler kastedilmektedir.

Şer’i İlimlerin kapsamı: Hz. Peygamberden öğrenilenlerle sınırlandırılmayıp kelam, mantık, fıkıh usulü de dahil edilir. Tanırın kitabını ve elçisinin hadislerini anlatmak ve açıklamak üzere oluşturulmuş ilimler dahi şeri ilimler sayılır.

İslam düşüncesinde bilimlerin kurumsallaşmasını ve gelenek oluşturulmasını sağlayan belli sonu ve bilimlere ait eser yazma geleneğinin aşamaları:

1- En kolay ve en basit devredir. Bir görüşün, bir hadisin veya önemli bir sözün müstakil bir sahifede kaydedilmesinden ibarettir.

2- Herhangi bir konudaki benzer görüşlerin veya Hz. Peygamberin hadislerinin bir kitapta toplandığı, tedvin edildiği devredir.

3-Tasnifle zirveye ulaşılan devredir. Görüşler ve yazılanlar sıralanmış, düzenlenmiş, belli konular ve özellikler çerçevesinde dizilmişlerdir. Bu devreye Abbasilerin 1. asrında ulaşılmıştır.

Bu devirlerdeki en tanınmış musahhihler: Muvattayı telif eden imam Malik, Siyer yazarı ibn İshak, Fıkıh ve reyi tasnif edin İmam Azam Ebu Hanifedir. Alimleri bu konuda yönlendiren ise Ebu Cafer El-Mansur olmuştur.

Bu dönemde ilk kitap tasnif edenler: İmam Abdilmelik b.Abdilaziz b.Cureyc el Basri,- Ebun-Nasr Said b.Ebi Arube- Rabi b. Mesud b. Sabih – Mamer b. Raşid – Sufyanus Sevri – malik bi. Enes – Abdullah b Mübarek

İslam Bilimlerinden söz edilirken, Din Bilimleri (el-ulumud diniye) , Nakli Bilimler (Ulumün Nakliye), Arab Bilimleri (el-ulumul Arabiyye), Şer’i Bilimler (El-ulumüş şeriyye) gibi benzeri terimler kullanılır.

 İslam Bilim tarihinde ilimler tasnifi yapan ilk Müslüman filozof ve bilgin FARABİDİR.

Farabinin Bilimler tasnifi:

A. Din İlmi,

B. Mantık

C.Tabiat ilmi (ilahiyat ve bölümleri)

D. Öğretme ilimleri; 1-Sayı ilmi, 2-Hendese ilmi 3-Menazır optik ilmi 4-Yıldızlar ilmi 5-Musiki ilmi 6-Ağırlık ilim 7-Hiyel Teknoloji

E. Medeni ilimler: 1-Siyaset 2-Fıkıh 3- Kelam

Farabinin bilimler tasnifini yönlendiren temel ilkeler:

1-Farklı bilimlere genel bir kılavuz rehber hazırlamak, böylece öğrenciler kendileri için faydalı olan konularda alanlarda eğitim görmeyi ve araştırma yapmayı tercih edecektir.

2-İnsanlara bilimler sıralaması hakkında bilgi edinebilmesini sağlamak

3-Çeşitli temel bilimler ve alt dallarında meşru görülebilecek uzmanlaşmanın boyut ve sınırlarını belirlemeye yarayan araçları temin etmek.

4-Bir kimsenin belirli bir bilim dalında uzmanlık iddia edebilmesinden önce öğrenmesi ve araştırması gereken konular hakkında bilgi vermek

5-Farklı kültürlere ait ilimleri bütünleştirmek.

Gazaliye göre Şer’i ilimlerin bölümleri:

1-Usul (temel ilimler) : kitap, sünnet, icma, kıyas(sahabe ilmi)

2-Furu (Ameli, pratik ilimler): Dünya işlerini tanzim eden fıkıh ve ahiret işlerini düzenleyen ahlak ve tasavvuf (Mükasefe-Batın ilmi, Muamele ilmi-Kalbun ahvali)

3-Mukaddimat (Başlangıç-yardımcı ilimler) Lüfat, Nahiv

4-Mütemmimat (tamamlayıcı bilimler) a)kuran bilimleri: kıraat, tefsir, ahkam, b) Hadis ve haber ilim: rical ilmi, cerh ve tadil ilmi.

Gazalinin Şer’i – Dini bilimler tasnifini yönlendiren temel ilkeler :

1-Akli ilimlerden felsefe ve kelamın şer’i ilimlerden olmadığını ve gereğinden fazlasını öğrenmenin doğru olmadığını ortaya koymak.

2-Dini yöne ağırlık vermek ve insanın nihai mutluluğu ile olan ilişkisini ve inananların bundan elde edecekleri dini yararı esas alır.

3-sonuçlarına ve ilmi elde etmede başvurulan kaynak ve delillerin gücüne göre ilimleri sıralamak.

4-Hakikatı, dini ve dünyevi olarak ele almak.

Dirayetül Hadis/ Ulumül Hadis: Kuran ilimleri gibi hadis usulünün temel disiplinlerini oluşturur.

 İslam Bilimlerinin Doğuşunu hazırlayan İç Etkenler: 1- Kuranın İlme Teşviki 2-Hz.Muhammedin Teşviki 3-Siyasi Etkenler 4- İktisadi Etkenler

Kuranın ameli pratik hayata yönelik kanunlarından fıkıh doğdu. Ona metafiziği irdeleyen bir kitap olarak bakıldığında kelam ilmi ortaya çıkmıştır.

İslam tarihinde büyük bir hareket olan Keysaniyye, Karamita ve Zenc hareketinin temelinde ekonomik sebepler vardır.

Abbasiler döneminde bazı bilginlerin, çeşitli konularda kitap yazmaları içi iktisadi bakımdan devlet tarafından desteklenmektedir. Bu kurumların en önemlisi de Abbasi Devletinin halifesi Memun tarafından desteklenen Beytül Hikmedir. Basrada Hasan el-Basri, Kufede Hammad b. Ebi Süleyman, Medinede Caferi Sadık ve İmam Malik gibi alimler desteklenmiştir.

İslam Bilimlerinin Doğuşunu hazırlayan Dış Etkenler:

1-Yahudilik: Hz.Muhammedin Peygamberini kabul etmedikleri için Yahudi alimleri (ahbar) arasında tartışmalar çıkmıştır.

2-Hıristiyanlık: Yahya b. Adiye’nin latinceyede çevrilen risalesi Misyoner Hıristiyanlar (Katolik ve Protestanlar)  bu eseri İslama karşı günümüze kadar bu eseri kullanmışlardır.

3- Yabancı kültürlerden yapılan tercümeler: öncekilerin ilimleri, ulumül evail, yabancı ilimler diye anıldı. İlk önce tıp kimya ve astronomiye ait kitaplara ilgi vardı. Bunların tercüme edilmeye başlanması Halit b.Yezid b. Muaviye b. Ebi Sufyan döneminde olmuştur.

Felsefi eserlerin sistemli bir şekilde tercümesi ve  Yunanca eserlerin Arapçaya tercüme edilmesi Memun döneminde başlamıştır.  Bu konuda Darul Hikme (hikmet evi) adıyla bir enstitü kurulmuştur.

Müslümanlar fethettikleri topraklarda Helen kültür ve felsefesinin öğretildiği önemli merkezlerle karşılaştı. Bunlar; İskenderide Grek okulları, Edessa (urfa) ve Nusaybinde Nasturi okulları, Süryanice konuşulan bölgelerde Amida ve Antioch da Yakubi okulları, Pehlevice konuşulan bölgelerde Cundişapur(huzistan) Nasturi okulları vardı.

4-Yunan felsefesi;Mantık kitapları Arapçaya çevrildi, en ünlüsü İshak b. Huneynin Düstur adı altında Organonun her cüzü içir yapmış olduğu tercümedir.  

5-Doğu Gnostik Düşünce okulları; Gnos (marifet) metafizik bilgiye bir nevi keşif yoluyla ulaşmak demektir. Bu anlayışa göre kişi marifete akli delillere başvurmadan doğrudan doğruya kendi nefsinden kavuşabilir. Gnos, ebedi bir kurtuluş, sürekli yenilenen bir vahiy ve yüce varlıktan sürekli gelen bir feyizdir.

Tasavvuf Felsefesinin gnostizimden etkilenmiş olduğunda şüphe yoktur. Örneğin Hallac, Sühreverdi, Hemedani, İbn Sebin, Şüsteri, İbn Arabi gibi bilginlerin yazdığı eserler bu etkilerle doludur.

Mutezilenin mücadele ettiği grupların başında Gnostik düşünceden etkilenen akımlar (seneviye ve Zındıklık) gelir.

Mevali: Arap olmayan Müslümanlara verilen addır.

Zehebi nin verdiği bilgiye göre H.II. asırda 143 yılından itibaren Müslüman bilginler hadis, fıkıh ve tefsir ilmini tedvin etmeye başladılar.

Kelam ilminin doğuşu ve gelişimi;Kelam sözlükte söz, ibare ve görüş anlamlarına gelir. Kelam ilmi, Allahın varlığı, birliği ve sıfatlarından, peygamberlik ve onunla ilgili meselelerden, yaratılmışların başlangıçtaki ve sonuçtaki durumlarından İslam esaslarına göre bahseden ilimdir. Gayesine göre de kelam ilmi, kuranda ortaya konulan inanç esasları ve ilgili konuları, akli ve nakli (vahiy) deliller getirmek suretiyle, sağlam bir şekilde kanıtlamaya ve savunmaya çalışan bir bilimdir. Usulud-din ilmi olarak da bilinir.

Kelam ilminin temel konuları: Blginin tanımı, imkanı ve yolları, varlığı, kategorileri, Allahın varlığı, birliği ve sıfatları (uluhiyet), Peygamberlik ve Peygamberin vasıfları, melekler, cin ve şeytan, ve vahye dayalı kutsal kitaplar, insan fiilleri, kaza ve kadere, iman, küfür, fısk ve benzeri kavramların açıklanması ile büyük günah işleyenin bu dünyada ve ahiretteki durumu, öldükten sonra dirilme, hesaba çekilme, cennet ve cehennem ve ahiretle ilgili diğer meselelerdir.

Siyasi liderlik(imamet-hilafe) şia tarafından, adalet ve iyiliği emretmek ve kötülükten sakındırmakla ilgili konularda Mutezile tarafından kelama sokulmuştur.

İlk kelami metinler;Harici Nafi b. el-Ezrakın muhaliflerine yazdığı mektuplar, Harici Salim b. Zekvanın Sire adlı eseri, Mürcii Hasan b. Muhammedin İrca Risalesi, Hasan Basri, Ömer b. Abdilaziz ve Gaylan ed-Dımeşkinin kaderle ilgili risaleleri, Ebu Hanifeye nisbet edilen eserler, Hişam b. Hakem ve diğer bazı şafi alimleri imamet ile ilgili eserleri, mutezili alimlerin tevhid ve adalet başta olmak üzere beş temel esaslarıyla ilgili yazdıkları ilk metinler.

Mutezilenin Kelam ilmine dair en sistematik ve kapsamlı eseri, Kadı Abdülcebbarın Muğni’sidir.

Kelam ilminin oluşmasında önemli yere sahip olanlar: Hadis Tarftarları Kitabul İman, Kitabut Tevhid, Kitabus Sünne, Risaletül Akide başlığı adı altında akaide dair eserler.

Kelam ilmi Ehli Sünnet çerçevesinde bağımsız bir ilim olarak gerçek hüviyetine Basralı Ebul Hasan el-Eş’ari ve semerkantlı Ebu Mansur el-Maturidinin çabalarıyla kavuştu.

Eş’ari: kelam ilminin önemli temsilcisidir. 55 kitap yazmıştır. Son ve en önemli kitabı ; Kitabül İbane an Usulid-Diyane adlı eseridir. 

Eşari kelamının diğer iki önemli temsilcisi  Ebu Bekir el-Bakıllani; en önemli eseri Kuranın güzel uslubu hakkında mevcut en iyi eser olan İcazul Kuran ve teknolojik tartışmaların el kitabı niteliğindeki Temhid adlı eseridir. Diğeri;

Ebul Meali  el-Cüveyni ; Kitabul irşad ve Kitabuş- Şamil adlı eserleri.

Maturidinin görüşleri ;Ebul-Kasım el-Hakik es-Semarkandinin es-Sevadul Azam adlı eseriyle Ebu Hafs Ömer en-Nesefinin Umde Akideti Elhi Sünnet vel-Cemaa adlı eserlerinde özetlenmiştir. 

Tefsir ilminin doğuşu ve gelişimi; Tefsir denince, sahabiler arasında Abdullah b. Abbas ismi öne çıkar

Tefsir alanında şöhret bulanlar ; İbni Abasın öğrencisi Mücahit, Abdullah ibn Mesud, Ali b. Ebi Talib, Ubeyy b. Kab, Ebu Musa el-Eşari, Zeyd b.Sabit, Ebu Hureyre ve Abdullah b. Zubeyr

Günümüze kadar gelen ilk tefsir sahifeleri: Ali b.Ebi Talha, Mukatil b. Süleyman, Sufyan es-Sevri, Yahya b.Sellam, Abdurrezzak b. Hemmam

Tasavvufi boyutu öne çıkaran tefsir İşari tefsirdir.

Rivayet Tefsiri: Ayetlerin tefsirine ilişkin Sadece Hz.Peygamberden, sahabeden ve tabiinden nakledilen rivayetleri bünyesinde toplayan tefsirdir.Muhammed b. cerir et-Teberi nin Camiul Beyan an Te’vilil Kuran, Taberinin Çağdaşı İbn Ebi Hatim. Diğerleri; Ebul Leys es-Semerkandinin Tefsiri, El-Vahidinin el-veciz afi Tefsiril Kuranil Azizi, El-Bağavinin Mealimut –Tenzili, İbn kesirin Tefsirul Kuranil Azimi, Celaluddin es-Suyutinin ed-Durrul-Mensur fit-Tefsir bil Mesuru, Cemaluddin el-Kasiminin Mehasinut-Te’vili

Dirayet Tefsiri: Rey Tefsiride denir, nakilden ziyade akla başvurularak yapılan tefsirdir. Bu tefsirin başında Maturidinin Te’vilatul Kuran adlı eseri gelir. Diğerleri; Ebu Bekir el-Esam, İbn Cerv el-Esedi, Ebul kasım Mahmut ez-Zemahşerinin el-Keşşaf an Hakaikit –Tenzil adıyla bilinen filojolik tefsir. Fahruddin er-Razinin Mefatihul Gayb, Abdullah b. Ömer el-Beydavinin  Envarut-Tenzil ve Esrarüt-Tevili ve ez-Zemahşerinin kitabı.

Tefsir lütaratüründe bir çok bir çok ilim ortaya çıkmış bu disiplin ortaya çıkmıştır;bunlar; Resmül-Mushaf, Kıraatül-Kuran, Esbabı Kuran, irabül-kuran, Vücuh ven-Nezair, Fezailül-Kuran. Bunlarla ilgili bir çok eser yazılmıştır. Ferra’nin Meanil –Kuranı, Ebu Ubeyd Mamer b. Müsennanın Mecazül-Kuranı ve İbn Kuteybenin Garibul Kuranı dır.

Kuran İlimleri kavramını geniş kapsamıyla kullanan ilk eserler: Haris el-Muhasibini el-Akl ve Fehmül Kuranı, İbnül-Merzüban el-Muhavvelinin el –Havi afi ulumil-Kuranı, Ali b. İbrahim el-Hufinin el-Burhan fi Ulumil Kuranı, özellikle Suyutinin itkan fi Ulumil-Kuran en meşhurudur.

Hadis İlminin Doğuşu ve Gelişimi:  Hz.Peygamberden rivayet edilen hadislere Merfu, sahabeden rivayet edilenlere Mevkuf ve Tabiinden gelen rivayetlere Maktu hadis veya haber adı verilmiştir.

Cerh ve Tadil ilmi: Ravilerin adalet, hafıza gücü ve güvenilirlik meziyetleri ve eksik yönlerini inceleyen ilimdir.

Hadis Ravileri ilmi: Ravilerin biyografileri, durumları ve tabakalarını inceleyen ilimdir.

Muhteliful Hadis: Hadislerde görünen mana ihtilaflarını inceleyip çözüme kavuşturan ilimdir.

İlelül Hadis: Hadisin senedinde metninde ve her ikisinde birden bulunan kusurları inceleyen ilimdir.

Garibül Hadis: Hadislerin anlaşılmasını güçleştiren bir takım kelime ve deyimleri açıklar

Nasih ve Mensuh ilmi: Hükmü kaldıran ve onun yerine konulan yeni hükümleri inceler.

Kitabetül Hadis: Hadislerin yazım aşamasını inceler.

Resulullahın hadislerini yazanlar: Sa’d b. Ubade el-Ensari, Abdullah b. Ebi Evfa, Semure b. Cündeb, Cabir b.Abdillah

Yazılan sahifelerin en meşhurları: Abdullah b. Amr b. el-Asın bizzat Resulullahtan yazarak topladığı Sahifei Sadıkadır. Bunlar Ahmet b. Hanbelin Müsnedinde  yer almaktadır.

Hadis ilminin doğuşunu hazırlayan sebeplerden biride Müslümanlar arasında yaşanan siyasi anlaşmazlıklar ve bunların neticesinde Hz.Peygamber adına uydurma haberlerdeki artış.

Hadis ilminin gelişiminin merhaleleri:

1.Bu döneme asrı saadet dönemi de denilir. Bu dönem şifahi rivayetlerin hakim olduğu bir dönemdir. Bu dönemde Muhammed b. Müslim b.Şihab ez-Zühri de derlediği ilk hadis mecmuasını Halifeye takdim etmiştir. Ömer b. Abdilazizde toplanan bu hadisleri çoğaltarak çeşitli bölgelere göndermiştir.

2.Hadis ilminin Oluşum veya Tedvin edildiği dönemidir. Çeşitli adlarla bilinen büyük hadis koleksiyonlarının ortaya çıktığı dönemdir. Bu döneme ait eserler; Abdullah b. Mübarekin Kitabuz-Zühdü, Ebu Ubeyd Kasım b. Selamın Kitabul İmanı, Züheyr b. Harbin Kitabul İlmin, Buharinin Edebül-Müfredi ve Tirmizinin Şemailün –Nebisi.

Müsned: Hadisleri konularına ve sahih oluşlarına göre değil de sahabe adlarına göre sıralanmasıdır. Ebu Davud et-Tayalisi, Abdullah b.Zübeyr el-Humeydi, Ahmet b. Hanbelin Müsnedileridir.

Musannef:Hadislerin konu başlıklarına göre tasnif edildiği eserlere denir.  Cami veya sünen eserlerde denir. En  ünlüleri; Abdürrezzak es-Sananinin ve Ebu Bekir b. Şeybenin Musannefleri, imam Malikin Muvattaı, Mamer b. Raşidin Cami i ile Buharinin, Müslimin, Tirmizinin, Camiussahih adlı eserleridir.

Mu’cem: Sahabiler veya ravinin şeyhi, yani hocası esas alınarak, yada ravilerin şehir ve kabilelerine göre tasnif edilen eserlerdir. İlk ve en ünlü olanın Taberinin mucemidir.

Müstedrek: Özellikle cami ve sünen türü eser yazarlarının şartlarına uyduğu halde gözlerinden kaçtığı için eserlerine almadıkları hadisleri içerir.

Müstahrec:Meşhur bir hadis kitabında yer alan bir hadisi çeşitli varyatlarla daha da güçlendirmek için kaleme alınmış eserlerdir.

Fıkıh ilminin Doğuşu ve Gelişimi:

Fıkıh ilmi: islamın ferdi ve ictimai hayata dair ameli hükümleri bilmeyi ve incelemeyi konu edinen bir bilim dalı olarak tanımlanır.

Fıkıh Usulü: Belli usul ve yöntemler kullanarak kuran ve hadisten hüküm çıkarmanın yollarını öğreten bir bilim dalıdır.

Fıkhi incelemelerde üstad, muhit ve yönteme bağlı olarak daha sonraları Hadis taraftarları ve Rey Taraftarları olarak isimlendirilecek iki farklı yaklaşım belirginleşmiştir. Birincisinin imamı  Said b. el-Müseyyeb, ikincisinin imamı İbrahim en-Nehai dir.

Abbasi dönemi farklı ekollerin ortaya çıktığı dönemdir. İlik fıkıh ekolü olan rey ekolü yani Hanefilik ve daha sonra diğer fıkıh ekolleri maliki, Şafii ve Hanbeli bu dönemde ortaya çıkmıştır. Bu dönemde fıkıh ve fıkıh usulü zirveye ulaşmıştır. Pek çok eser yazılmış ama günümüze kadar hepsi gelmemiştir. Sadece Süleyman b Kays el-Hilalinin bir eseri ile Katade b. Daime ve Zeyd b. Alinin Hacca dair risaleleri, ve yine Zeyd b. Alinin el Mecmu adlı kitabı günümüze kadar gelmiştir.

Ebu Hanife: Vefatından sonra talebelerinden Ebu Yusufun Kitabul-Haracı bu mezhebin ilk eseridir. Hasan eş-Şeybani’nin Zahirür-Rivaye (el-usul) adlı eseri de Hanefi fıkhının en önemli ve güvenilir kaynağıdır.Bu eserler el-Camiul-Kebir, el-Camius-Siyerüs-sağir ve es-Siyerül –Kebir, ez-Ziyadat, el-Camiul-Kebir, el-Camius-Sağirden oluşmaktadır.

Hanefi fıkıh edebiyatına eklenebilecek önemli iki eser daha vardır bunlar; Ebu Cafer et-Tahavi’nin el-Mühtasarı ile Kuduri’nin el-Muhtasarıdır.

Maliki Mezhebi; ilk fıkıh eseri İmam Malikin el-Muvattaıdır. İkinci temel kaynağı Sehnun lakabıyla tanınan Abdüsselam b.Said et-Tenuhi’nin el-Müdevvenesidir. Bu eser imamı malikin en seçkin öğrencisi Abdurrahman b.el-Kasım’ın verdiği dersler esas alınarak yazılmıştır. Diğer önemli el kitaplarıda; Faslı Ubeydullah b.Abdurrahman b. Ebi Zeyd el-Kayrevani’nin Risalesi ile Kahieli Halil b. İshak el-Cündi’nin Muhtasarıdır.

Şafi Mezhebi:nin ilk fıkıh ve fıkıh usulü metinleri imamı şafinin er-Risalesidir. İmamı şafinin görüşlerinin ve bunların dayandığı delillerin yer aldığı en hacimli eseri el-Ümmdür. Bu mezhebin diğer önemli eserleri öğrencisi Buveyti ve Müzeni’nin el-Muhtasar adlı eseridir. Diğer ünlü eserleri;el-Cüveyni’nin Nihayetü-Matlabı, Gazali’nin el-Basit, el-Vasit ve el-Vecizi, Ebu İshak eş-Şirazi’nin et/-Tenbih ve el-Mühezzebi dir.

Hanbeli Mezhebi: Bu mezhebin ilk fıkıh metinleri Ebu ekir el-Hallal tarafından Kitabül-Cami adıl eserde toplanmıştır. Daha sonra Gulamül Hallal adılı öğrencisi Zadül-Müsafir adlı eserini hocasını eserini tamamlamak için yazmıştır. İlk fıkıh kitabı; Ebul-Kasım el-Hıraki’nin el-Muhtasardır. Ebul-Hattab el-Kelvezani’nin Hidayesi de önemli fıkıh metinlerindendir.

Fıkıh ilmini olgunlaşma devresinde Fıkıh usulü ile ilgili önemli eserler ortaya konmuştur; Ali el-Pezdevi’nin kenzül-Vusül ila Marifetil-Usulü Ve Sadruşşeria Ubeydullah b. Mesud’un Tenkihul-Usulü önemli eserlerin başında gelir

 

Yorum Yaz
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !